Jak rozpoznać, czy koń cierpi pod jeźdźcem? Etogram DR SUE dYSON
Zaktualizowano: 6 paź
Zachowania konia określane jako „trudny charakter”, „lenistwo” albo kwitowane: „ten koń tak ma”, w rzeczywistości mogą wskazywać na głębszy, poważny problem o charakterze bólowym. Ich przyczyną może być uraz i związany z nim ból, pamięć wcześniejszego bólu i obawa przed jego ponownym pojawieniem się, powracająca trauma związana z użytkowaniem albo połączenie tych kilku czynników. Ignorowanie takich sygnałów może doprowadzić do pogłębienia urazów psychicznych i fizycznych, a nawet kalectwa konia.
„Musimy zrozumieć, że to, co nazywamy „trudnymi końmi”, często jest odzwierciedleniem ukrytego bólu mięśniowo-szkieletowego.” – mówi lek. wet. Sue Dyson, współautorka Etogramu, badaczka bólu u koni i była zawodniczka konkurencji WKKW. I dodaje: „Jesteśmy uwarunkowani, by uznawać wiele zachowań koni za normalne, choć takie nie są”.
CZYM JEST BÓL?
Ból nie jest wyłącznie reakcją organizmu na fizyczne uszkodzenie tkanek, ale złożonym doświadczeniem obejmującym zarówno odczucia czuciowe, jak i emocjonalne. International Society for Equitation Science (ISES) 29 lipca 2026 roku formalnie przyjęło dla koni definicję bólu opracowaną w 2020 roku przez International Association for the Study of Pain (IASP) – Międzynarodowe Towarzystwo Badania Bólu.
Zgodnie z nią ból to: „nieprzyjemne doświadczenie czuciowe i emocjonalne związane z rzeczywistym lub potencjalnym uszkodzeniem tkanek albo przypominające doświadczenie z nim związane”. W oryginale: “An unpleasant sensory and emotional experience associated with, or resembling that associated with, actual or potential tissue damage.”
Ponieważ konie jako zwierzęta uciekające często nie manifestują bólu w sposób oczywisty, rozpoznanie go wymaga znajomości i uważnej obserwacji charakterystycznych zachowań bólowych. U koni wokalizacja nie jest typowym ani swoistym wskaźnikiem bólu i może nie występować wtedy, gdy koń go odczuwa.
Współczesne badania nad rozpoznawaniem bólu – m.in. Equine Discomfort Ethogram Torcivii i McDonnell z 2021 r., przegląd systematyczny Hall i Kay z 2024 r. oraz metaanaliza skal oceny bólu u koni Raspa i wsp. z 2026 r. – wskazują, że w ocenie bólu kluczowe znaczenie mają przede wszystkim zmiany zachowania, mimiki, postawy i sposobu poruszania się. Pomocny w tym zakresie jest Etogramu Bólu Konia pod Jeźdźcem (Ridden Horse Pain Ethogram (RHpE)).
Etogram Bólu Konia pod Jeźdźcem
Etogram Bólu Konia Pod Jeźdzcem to narzędzie obejmujące 24 zachowania bólowe konia świadczące o odczuwanym przez niego bólu, gdy ktoś na nim jedzie. Służy do rozpoznawania ich w celu zdiagnozowania ich pierwotnych przyczyn. Jest też bardzo pomocne w edukowaniu jeźdźców i rozmawiania z nimi o cierpieniu konia związanym np. z niedopasowanym siodłem, nieodpowiednią pozycją czy brakiem umiejętności jazdy w równowadze oraz zbyt dużą wagą osoby jeżdżącej wraz ze sprzętem, która nie powina przekraczać 15% masy ciała konia.
Etogram powstał w wyniku wieloetapowych badań nad zachowaniem koni podczas pracy pod siodłem. Zespół Sue Dyson, we współpracy z behawiorystami, opracował początkowo listę 117 zachowań obserwowanych u koni pod jeźdźcem, rozpatrywanych jako potencjalne wskaźniki bólu. Obejmowały one m.in. mimikę, pozycję i ruchy głowy oraz szyi, zachowania związane z pyskiem i językiem, ogonem, postawą ciała, reakcjami na działania jeźdźca oraz sposobem poruszania się.
Następnie sprawdzano, które z tych zachowań występują powtarzalnie i wyraźnie częściej u koni z objawami kulawizny niż u koni, u których takich objawów nie stwierdzono. Listę ograniczono najpierw do 70, a następnie do finalnych 24 zachowań tworzących Ridden Horse Pain Ethogram.
Co wykazało badanie?
Z użyciem Etogramu S. Dyson i D. Pollard przeanalizowały w 2020 r. zachowania 60 koni sportowych i szkółkowych pod jeźdźcami w stępie, kłusie i galopie. Według właścicieli były to konie zdolne do 30-min. pracy w kłusie i galopie, które nie były kulawe.
Wyniki pokazały jednak zupełnie inny obraz. U 73% koni stwierdzono kulawiznę, a u 47% nieprawidłowości chodu w galopie. Ich właściciele nie zdawali sobie z tego sprawy. Na dodatek wynik RHpE był wyższy u koni, u których stwierdzono kulawiznę oraz u koni dosiadanych przez osoby o niższym poziomie umiejętności jeździeckich.
Związek zachowań wymienionych w Etogramie z bólem układu mięśniowo-szkieletowego u koni potwierdziło również badanie przeprowadzone trzy lata później przez S. Dyson i D. Pollard. Obejęło ono 150 koni diagnozowanych z powodu kulawizny lub pogorszenia funkcjonowania pod jeźdźcem. Konie oceniano przed znieczuleniem diagnostycznym i po nim, a tam, gdzie było to wskazane, także po zmianie siodła.
Kulawiznę zdiagnozowano u 65,3% koni - 30% z nich kulawiznę stałą, u 35,3% kulawiznę przejściową. U 34,7% koni stwierdzono obustronnie symetryczne skrócenie długości kroku i/lub ograniczone zaangażowanie tylnych kończyn. A w przypadku 37,3% stwierdzono źle dopasowane siodło.
Kiedy za pomocą blokad nerwowych zniesiono ból u koni pokazujących zachowania z etogramu, liczba takich zachowań spadała. Wniosek z badania był następujący: brak wyraźnej kulawizny nie wyklucza pierwotnego bólu mięśniowo-szkieletowego.
Jak rozpoznać zachowania bólowe u konia pod jeźdźcem?
Trzeba uważnie obserwować jego pysk i głowę, ciało oraz chód – właśnie w tych trzech obszarach wskaźniki bólu są opisane w Etogramie. Aby ułatwić ich rozpoznanie, zostały one zilustrowane na podstawie zdjęć koni prezentujących poszczególne zachowania opisane w Etogramie. Poniżej w galeriach znajdują się ich opracowania przetłumaczone na język polski.
Każde z 24 opisanych w Etorgamie zachowań bólowych obserwowanych u konia pod jeźdźcem to jeden marker, dlatego wynik RHpE może wynosić od 0 do 24. Występowanie ośmiu lub więcej zachowań z Etogramu może świadczyć o bólu układu mięśniowo-szkieletowego konia, wymagającym dalszej diagnostyki i leczenia.
Jednocześnie Sue Dyson podkreśla, że część koni, u których stwierdzono kulawiznę, może uzyskać wynik poniżej 8/24. Dlatego nawet pojedynczy powtarzający się objaw bólowy powinien skłonić do uważniejszej obserwacji i znalezienia przyczyn.
Również ze względów etycznych związanych z użytkowaniem koni, a także przepisów prawa. Ustawa o ochronie zwierząt zakazuje znęcania się nad końmi, rozumianego jako zadawanie albo świadome dopuszczanie do zadawania bólu lub cierpień. Za znęcanie uznaje również m.in. zmuszanie konia do czynności, których wykonywanie może spowodować ból.
OBJAWY BÓLOWE NA głowIE KONIA
Przyglądając się głowie konia możemy najszybciej zauważyć napięcie, stres i ból, które są ze sobą ściśle powiązane. O odczuwanym bólu mogą świadczyć uszy cofnięte przez co najmniej 5 sekund. Ważnym sygnałem są także powieki półprzymknięte albo zamknięte przez 2 do 5 sekund, a także powtarzające się pokazywanie białka oka.
Do tego dochodzi szklisty, nieobecny wzrok albo intensywne wpatrywanie się w jeden punkt przez co najmniej 5 sekund. W badaniach nad mimiką bólu u koni opisywano także zmarszczki w okolicy oka, zwłaszcza nad górną powieką, które mogą towarzyszyć bólowi.
Kolejnym objawem jest szeroko otwarty pysk z widocznymi zębami albo powtarzające się otwieranie i zamykanie pyska i widoczne zęby przez co najmniej 10 sekund. Niepokojące jest również zwisanie języka na zewnątrz albo jego powtarzające się poruszanie do środka i na zewnątrz. O odczuwanym bólu świadczy też wędzidło przeciągnięte na jedną stronę pyska.
OBJAWY BÓLOWE NA CiELE konia
Jednym z niepokojących zachowań konia jest powtarzające się machanie głową, niezgodne z rytmem kłusa. Można to często zaobserwować u koni szkółkowych, jako odpowiedź na ostre działanie ręki i wędzidła.
Kolejnym objawem jest powtarzające się przechylanie głowy na boki. Niepokojące jest również rzucanie głową i skręcanie jej. To także głowa ustawiona przed pionem o więcej niż 30 stopni przez co najmniej 10 sekund albo za pionem o więcej niż 10 stopni przez co najmniej 10 sekund. Do skrajnych przypadków ustawienia głowy za pionem należy rollkur, obserwowany podczas zawodów i treningów ujeżdżeniowych.
O bólu świadczy też ogon noszony na jedną stronę lub zaciśnięty przy linii środkowej ciała konia oraz powtarzające się smaganie ogonem (opisane jako dynamiczne ruchy ogona w górę i w dół, z boku na bok lub koliste).
OBJAWY BÓLOWE w Chodzie konia
Do objawów bólowych widocznych w chodzie konia należy przyspieszony chód, np. więcej niż 40 kroków kłusa w ciągu 15 sekund albo nieregularny rytm w kłusie lub galopie z powtarzającymi się zmianami tempa.
Jest to też spowolniony chód do mniej niż 35 kroków kłusa w ciągu 15 sekund i ruch przypominający pasaż.
Niepokojącym objawem jest także poruszanie przez konia się na trzech śladach, czyli sytuacja, w której kończyny tylne nie podążają po śladach kończyn przednich.
Do grupy tej należą również zaburzenia galopu – ruszanie z niewłaściwej nogi, galop krzyżowy oraz nieprawidłowe zmiany nóg.
Ważnym sygnałem są też samodzielnie zmiany chodu, potykanie się, zahaczanie kończynami i obustronne wleczenie czubków tylnych kopyt, częste w szkółkach i rekreacji.
O bólu świadczą też nagłe zmiany kierunku, płoszenie się, niechęć do ruchu naprzód, samodzielne zatrzymywanie się, wspinanie się i brykanie. Takie zachowania można zaobserwować na przykład u koni wyścigowych.
Ból A instynkt przetrwania
Zachowania konia mogące świadczyć o bólu, widoczne w jego ruchu, stają się bardziej zrozumiałe, jeśli spojrzymy na nie przez pryzmat instynktu przetrwania. Ból jest sygnałem alarmowym, kiedy organizm wykrywa zagrożenie. To informacja o przeciążeniu, zadaniach przekraczających możliwości konia, potencjalnych lub istniejących urazach.
Reakcje konia na ból przejawiają się również jako zachowania nadreaktywne, typowe dla reakcji ucieczkowej, takie jak opór przed wykonaniem zadania, płoszenie się, przyspieszony chód, nagłe zmiany kierunku, brykanie czy stawanie dęba. W ten sposób konie próbują się bronić przed eskalacją bólu i utratą zdrowia.
Dr Andrew N. McLean, badacz i praktyk związany z equitation science (nauka o jeździectwie oparta na etologii, teorii uczenia się, psychologii zwierząt i dobrostanie) przestrzega, że długotrwała ekspozycja na ból i stres, których koń nie może uniknąć, może z czasem prowadzić do stresu przewlekłego i ograniczenia widocznych zachowań ucieczkowych.
W takiej sytuacji reakcja konia jest bardziej apatyczna, będąc pozorną obojętnością wobec bólu i stresu, co może prowadzić do wyuczonej bezradności. Dlatego tak ważne jest, aby jak najszybciej rozpoznać objawy bólu widoczne w ruchu, na głowie i ciele konia oraz znaleźć ich przyczynę.
Jak korzystać z Etogramu?
Etogram Bólu Konia pod Jeźdźcem nie służy do stawiania diagnozy ani wskazywania konkretnego leczenia. Jest narzędziem obserwacyjnym, które pomaga rozpoznać zachowania mogące świadczyć o bólu i wskazać, że koń wymaga dalszej diagnostyki weterynaryjnej.
Zgodnie z instrukcją, konia należy oceniać po rozgrzewce, podczas pracy przez około 5–10 minut w stępie, kłusie i galopie, z uwzględnieniem przejść, pracy na kołach w obie strony oraz – u koni bardziej zaawansowanych – ćwiczeń właściwych dla ich poziomu wyszkolenia. Obserwacja powinna być prowadzona z różnych stron – z boku, z przodu i z tyłu.
Trzeba przy tym uwzględnić ograniczenia dotyczące niektórych markerów. U części koni białko oka jest widoczne już w spoczynku, zbyt szerokie wędzidło może utrudniać ocenę jego przeciągnięcia na jedną stronę pyska, a głębokie podłoże lub wysoka trawa mogą uniemożliwiać wiarygodną ocenę wleczenia czubków tylnych kopyt.
Na stronie 24 Horse Behaviors można bezpłatnie pobrać dwa praktyczne materiały przygotowane do korzystania z RHpE: ilustrowany Mobile Field Guide – do korzystania na telefonie, oraz 24 Behaviors Checklist – kartę obserwacyjną do wydrukowania, na której można zaznaczać występujące zachowania i zapisywać własne uwagi podczas obserwacji konia.
Jeśli obserwacja wskazuje na możliwość występowania bólu, kolejnym krokiem powinna być diagnostyka weterynaryjna w celu ustalenie jego przyczyny.
RHpE może więc służyć jako praktyczne narzędzie do systematycznej obserwacji konia pod jeźdźcem i możliwie wczesnego wychwytywania zachowań bólowych oraz dalszej diagnostyki weterynaryjnej.
Źródła:
Sue Dyson, Danica Pollard, „Application of a Ridden Horse Pain Ethogram and Its Relationship with Gait in a Convenience Sample of 60 Riding Horses”, Animals, 2020.
Sue Dyson, Danica Pollard, „Application of the Ridden Horse Pain Ethogram to 150 Horses with Musculoskeletal Pain before and after Diagnostic Anaesthesia”, Animals, 2023.
RHpE - materiały do pobrania: https://www.24horsebehaviors.org/free-downloads
RHpE - grafiki do pobrania na telefon: https://static1.squarespace.com/static/630264eadd08da74c4f27a5a/t/6407456c640c094aa88d00a0/1678198132343/TWTP_24+Behaviours_mobile+version_v2+3.06.23.pdf
RHpE Review Article, Equine Veterinary Education / BEVA: https://beva.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/eve.13468
